طنز
    مطلبی ثبت نشده است

گفتگو با مجری مرمت مقبره خانوادگی خاتمی

گفتگو با مجری مرمت مقبره خانوادگی خاتمی
مقبره خانوادگی خاتمی واقع در مزار دیلم اردکان یکی از چندین مقبره خانوادگی این شهر است که دست کم از دوره پهلوی اول و پس از انتقال و تجمیع خاکسپاری اموات در این منطقه ساخته شده است. این بنا به تازگی توسط یکی از فعالان میراث فرهنگی بازسازی و مرمت شده است.
به گزارش صدای اردکان به نقل از نارین خبر؛ سنت مقابر خانوادگی یکی از مظاهر معماری اسلامی است که در ایران از قرون اولیه اسلامی در خراسان به شکل وسیع به اجرا در آمده است. شاید شاخص ترین و قدیمی ترین گونه از این وجه معماری را مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا در قرن چهارم هجری است. اصولا مزارات و مقابر برای ایجاد یک حس احترام و یادبودی برای بزرگان در زمینه های مختلف سیاسی و اجتماعی و مذهبی به صورتی فراگیر تا به امروز تداوم داشته است.
معمولا این مقابر در طول زمان با توجه به شخصیت شاخص معنوی و سیاسی متوفا می تواند قابلیت یک مجموعه مذهبی را پیدا کرده و به عنوان هسته مرکزی یک قبرستان یا مکان عبادی قرار گیرد نمونه شاخص آن بارگاه ملکوتی حضرت ثامن الحجج در مشهد و یا مزار خواجه عبد الله انصاری در گازرگاه هرات است.
متاسفانه در دوره متاخر با فاصله گرفتن از سنت معماری نسبتا یکدست و اصیل این گونه ابنیه شاهد یک نوع تضاد منظری در سیمای این مقابر هستیم. پروژه احیاء و باز زنده سازی مقبره خانوادگی خاتمی در بهشت شهدا (مزار دیلم) اردکان تلاشی است در جهت بازگشت به سنت های اصیل مقبره سازی و پیشنهاد یک طرح ساده با ته مایه های مذهبی است.
خبرنگار نارین به منظور آشنایی بیشتر مخاطبان با روند بازسازی این بنا، گفتگویی را با مهندس سیدحبیب الله دهقانی فیروزآبادی مجری این پروژه انجام داده است که در ادامه می خوانید.
* جناب مهندس، اگر امکان دارد در توصیف این بنا و چگونگی ساخت آن مطالبی را بیان بفرمایید.
پروژه مقبره خانوادگی خاتمی واقع در مزار دیلم اردکان یکی از چندین مقبره خانوادگی است که دست کم از دوره پهلوی اول و پس از انتقال و تجمیع خاکسپاری اموات در این منطقه ساخته شده است. سبک معماری اکثر این مقابر به صورت مشابه و حالت چهار طاقی بسته را تداعی می کند. مصالح و مواد ساختمانی این سازه از خشت و گل و با تاسی از سنت های معماری دوران پهلوی و قاجاری است. یکی از مهمترین مشکلات و معضلات این نوع مزارهای خانوادگی آسیب های جدی کالبدی و اثرات تخریبی فعالیت های کلونیهای موریانه است که متاسفانه در استان یزد یکی از مهمترین عوامل بیولوژیک مخرب آثار تاریخی است. در حقیقت مهمترین دلایل تحلیل و فرسایش این مقبره به دو عامل اصلی سستی و عدم انسجام بافت خاک و عوامل بیولوژیک بوده است.

شکل کلی مقبره به صورت یک تک بنای چهار صفه ای با پوشش گنبدی است و تنها یک سری تغییرات جزئی در گوشه سازی ها صورت گرفته است. این شکل مقابر در اکثر نقاط استان از قبیل قبرستان جوی هر هر یزد، خلدبرین و مقابر درون محله ای میبد قابل ارزیابی است و این گونه می توان عنوان نمود که یک سنت فرا گیر در سطح استان یزد محسوب می شده است. از سوی دیگر کارکرد این مقابر در بیش از ۹۰ درصد ابنیه در برجسته سازی شخصیت معنوی افراد متوفا در این مجموعه ها است.
* احیا و مرمت این بنا با چه هدفی و با چه روش کاری انجام شده است؟
با همت و پیگیری خانواده مرحوم آیت الله خاتمی و طی چندین نشست در پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی اردکان مقرر شد یک طرح پیشنهادی مبتنی بر دو موضوع استحکام بخشی و سازه ای و تزیینات داخلی و خارجی مجموعه تدوین شود بر این مبنا با بازدیدهای مکرر میدانی کلیه آیتمهای خسارت زا و مقایسه و تطبیق طرح های مشابه بر مبنای تجربیات سایر مناطق مورد توجه قرار گرفت. در حقیقت فلسفه این طرح پیشنهادی ارائه یک الگوی ساده و قابل اجرا و متناسب با معماری اصیل منطقه بود.
در ابتدای امر کلیه عوامل آسیب زا و بافت های فرسوده و مداخلات غیر اصولی از مقبره حذف و پاکسازی شد در مرحله بعد با توجه به آسیب شناسی دقیقی که صورت گرفته بود انتخاب مصالح و نحوه اجرا دقیقاً در جهت مقاوم سازی بیشتر بنا و ماندگاری آن در طول زمان بود یکی از نوآوری ها و ابتکارهای شاخص صورت گرفته در نحوه پوشش گنبدی مقبره بود. تجربه کنگره معماری و شهرسازی ارگ بم در سال ۱۳۸۴ در استفاده از لفاف های گیاهی تقویت شده (ساز و خرما) و ایجاد یک کلاف ارگانیک با مقاومت بالا در مقابل خردگی عوامل بیولوژیک با محوریت ستون های چوبی که از پایه بنا تا راس پشت بام در هریک از ستونهای هشت گانه مقبره به صورت کاملا کلاف شده در انتها و راس آن بود.
یکی از بایسته های استفاده از مصالح چوب سازگاری با بافت خشت و گلی بود و به منظور مقاوم سازی بافت آن در مقابل آسیب های بیولوژیک کل چوب ها آغشته به سم تخصصی ضد موریانه و گازوییل شد به منظور انسجام و استحکام بخشی کامل بنا یک شبکه متراکم و کاملا دست بافت از جنس ساز و خرما به ماننده چنبره ای بر بنا احاطه شد. این تجربه علاوه بر بم در اقدامات موسسه کراتر در دو مجموعه احداث بازارچه صنایع دستی اردکان و خانه طباطبائی در محله چرخاب در جریان پروژه سازه های خشتی ضد زلزله به اجرا در آمده بود با این تفاوت که چنبره توریها در سازه های اخیر ارگانیک نبوده و دارای منشاء پلاستیک است.
* در مورد ایزوله کردن بنا بیشتر توضیح می دهید؟
بله. یکی از اقدامات صورت گرفته ایزوله کامل عرصه بنا و پیرامون آن از امکان تجمع و لانه گذاری موریانه بود. در جریان حذف ساختارهای فرسوده شده بخش اعظم آسیب ها متاثر از عوامل مخرب بیولوژیک بود. و از این رو بایستی با یک اقدام اصولی و علمی این عامل را دست کم برای مدت زمان زیادی تحت کنترل در آورد. با هماهنگی و مشاوره آزمایشگاه مطالعات عوامل مخرب بیولوژیک در پایگاه جهانی بافت تاریخی یزد یک نقشه کامل برای طعمه گذاری و تزریق سم در کف و قسمت های تحتانی جداره ها در دستور کار قرار گرفت برای عمق دادن و استفاده حد اکثری از روند تزریق سم با استفاده از مته های قوی حفره هایی با نظم هندسی مشخص در فواصل ۲۵ سانتیمتری ایجاد شد. طبق اظهارات کارشناسی سر کار خانم پورمحمدی کارشناس این مرکز گونه موریانه (موردونه) از همان گونه های است که قبلا در مسجد جامع ده نو ده آباد، مسجد جامع میبد و مسجد جامع اردکان شناسایی و مستند نگاری شده بودند با توجه به روحیه تهاجمی و کلنیهای پر جمعیت این گونه از موریانه ها با نظر کارشناس از حد اکثر ظرفیت تزریق سم و خارج نشدن از حد استاندارد استفاده شد. در بحث جداره سازیها و کف سازیها و در پیوند بافت خشتی جداره ها و اتصال بدنه سازی اجر از ملات گل آهک که همگونی و همسانی طبیعی و کاملی با بافت مرجع سازه دارد استفاده شد و تا سر حد امکان از آمود سیمان استفاده نشد.

* جناب مهندس! در قسمت محوطه ی بنا چه اقداماتی صورت گرفته است؟
در بحث محوطه سازی و به منظور احترام به تدفین های مجاور کلیه صورت قبرها خواناسازی و مستندنگاری کامل شد و بالاتر از آن به منظور ایجاد یک حصار امنیتی در پیرامون این فضاها نیز روند تزریق سم با فواصل بیشتری نسبت به هسته مرکزی بنا به انجام رسید. در بحث نما سازی با توجه به مطالعات و بازدیدهای میدانی مکرر المان سرو که در اماکن مذهبی در احمدآباد و در صورت قبور قدیمی تر مزار دیلم موجود بود به صورت متقارن و در ساقه ستونها اجرا شد. در کف سازی داخل اتاق مقبره با استفاده از هره چینی و تقسیم بندی های هندسی منظم یک دید منظری مطبوع کار شده است. با توجه به وجود سنت قرآن خوانی در اکثر این مقابر که گاه در شب های ایام مقدس نیز رواج دارد موضوع نورپردازی نیز جزو آیتم های این طرح قرار گرفت.
آخرین مرحله پوسته سازی و تزیینات داخلی بعد از مرحله ته کش و روکش کاه گل که تماما با روغن پنبه دانه آغشته شده و با نسبت مشخصی سم به آن اضافه شده، دم گیری گچی و تزیین فضای داخلی گنبد به شیوه کاربندی گچی است که با توجه به فضای هندسی مناسب این گنبد که با اندازه گیری دقیق و استفاده از مصالح خشت به صورت کامل اجرا شده است یک حالت زیبایی شناسی و معنوی شاخصی به فضای داخلی می دهد.
* مرمت این بنا از چه دانش و تجربیاتی بهره برده و تا چه حد بومی سازی شده است؟
تجربه مرمت و احیاء مقبره خانوادگی خاتمی در اردکان با توجه به یک مطالعه وسیع و رصد کردن کلیه ساختارهای مشابه چه در مرحله طراحی اولیه چه در مرحله انتخاب مصالح و در نهایت در مرحله اجرای آن طرحی است پایلوت و قابل اجرا در کلیه مزارات و مقابر خانوادگی در گستره استان یزد است. با توجه به قدمت و اصالت مقابر خانوادگی و شخصی در معماری اسلامی ایران با قدمتی دست کم بیش از ۱۲۰۰ ساله این طرح ضمن احیاء این ساختارهای معماری اصیل می تواند یک مدل بومی و اصیل برای فعالیت های پیش روی آینده برای ساختارهایی از این دست پیشنهاد می گردد. نوآوری های به کار برده شده در پروسه مرمت و احیاء این مجموعه اگر چه وقت و انرژی فراوانی از مجریان و طراحان این پروژه گرفت ولی در نهایت منجر به این ذهنیت شد که می توان با توجه به شان مذهبی و اجتماعی متوفیان در این مقابر به یک شیوه صواب و صحیحی در این زمینه دست یافت.
متاسفانه در تجربه های متعدد در استان یزد و ایجاد ساختارها و المان های نامانوس در موضوع شهدای گمنام و سایر مفاخر مذهبی ما به شدت با موضوع گسیختگی از اصالت و تجربه های مفید گذشته معماری خود مواجه هستیم. حتی این موضوع را می توان در خصوص طراحی و ساخت مساجد، تکایا و حسینیه ها نیز مورد توجه قرار داد. با توجه به علاقه و اشتیاق باشندگان مومن دیار دارالعباده در پاسداشت ارزش های اسلامی و مذهبی بر آمده از مکتب تشیع و تعدد ساخت و سازهایی از این دست می توان با یک مطالعه منسجم و استفاده از الگوهای مقبول گذشته به اصالت بخشی بیش از پیش این ساخت و سازها تداوم بخشید. موضوع دیگر در فواید اجرای این پروژه کمک به نجات صنایع دستی مهجور مانده و رو به نابودی بخشهای مختلف استان است. مجریان طرح با تلاش فراوان موفق به تهیه الیاف سازو برای این کار شده اند که این موضوع برای فعال صنایع دستی بافقی یک انگیزه مضاعف برای باقی ماندن در این حرفه است. و اگر این گونه طرح های مبتنی بر توانمندسازی های بومی و محلی در سطح منطقه فرا گیر شود به زودی شاهد رونق گیری دوباره سازو بافی، استفاده از نی در ساختار بنا و رواج خشت زنی و سایر سنت های معماری و مردمی منطقه خواهیم بود.
* هزینه مرمت این بنا چقدر بوده است؟
این پروژه به صورت امانی و با مبلغ تقریبی ۹۰۰ میلیون ریال در مراحل آخر اجرا قرار دارد.
* جناب مهندس، بفرمایید چه کسانی یا نهادهایی در اجرای این پروژه سهیم بوده اند؟
اجرای این پروژه در حقیقت اعتماد و اعتقاد یک خانواده فرهیخته بود که برای ما این مجال را فراهم کرد تا با تکیه بر تجربیات گذشته در پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی میبد و اردکان و ادارات میراث فرهنگی میبد و اردکان بتوانیم کمی هم از روش های مرسوم و تبدیل به عادت شده پیشین فاصله گرفته و به یک نوآوری و در انداختن طرحی نوین دست یابیم. بی شک اجرای این پروژه با همت جمعی از کارشناسان فنی و استادکاران خبره ای انجام شد که تشکر و قدردانی فراوان از این عزیزان لازم است.
* در پایان اگر صحبتی دارید، بفرمایید.
باید تشکر کنم باشم از همکاران و عزیزانی که از نقطه صفر پروژه تا مراحل پایانی ما را همراهی نموده اند. اگر بخواهم نام ببرم از آقایان سید مهدی طباطبایی اردکانی طراح اولیه، محسن فتوحی اردکانی ناظر، مجید محنایی بهبهانی مهندس فنی و مقیم پروژه و جناب آقای محسن ملت به عنوان نماینده کارفرما و همچنین پایگاه میراث فرهنگی بافت اردکان با مدیریت دکتر محسن میرجانی ارجنان داشته باشم.
همچنین لازم است تشکر ویژه ای از جناب آقای دکتر سید علی خاتمی به عنوان متولی این پروژه داشته باشیم. بی شک اعتماد و روشن بینی بزرگانی چون ایشان می تواند در آینده موجد خلق آثاری مشابه و تداوم مرمت این یادبودهای مذهبی که بخشی جدایی ناپذیر از سنت معماری اسلامی ایرانی است را تداوم بخشد.
* ممنون که برای این گفتگو وقت گذاشتید
بنده هم از شما و همکارانتان تشکر می کنم و برایتان آروزی موفقیت دارم.





تاریخ خبر : 1396/01/21
ارسال نظر

نظر های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد
پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد

پربازدیدترین اخبار
منتخب سر دبیر
آخرین گزارشات تصویری